(;EV[The Master of Go]PB[KitaniMinoru]BR[7-dan]PW[Honinbo Shusai, Meijin]WR[9-dan]DT[Played from June 26to December 4, 1938.]RE[Black wins by 5 points]KM[0]SO["The Master of Go"(English trans. of "Meijin"), by Yasunari Kawabata.]TM[40 hours each.]SZ[19]C[Ostatnia partia Niezwyciê¿onego Mistrza. Komentarz i cytaty pochodz¹ z ksi¹¿ki "Mistrz Go".
Opracowa³ Ron Reynolds przy u¿yciu programu The Many Faces of Go i edytora tekstów.
Autor opracowania przywróci³ oryginalne nazwiska graczy. Zmiany te, a tak¿e dodatkowe komentarze, umieœci³ w nawiasach kwadratowych.

T³umaczenie: Krzysztof Grabowski
W oryginale angielskim by³ b³¹d, polegaj¹cy na tym, ¿e partia zosta³a zapisana "do góry nogami", przez co komentarze nie pasowa³y do zapisu partii.
Z tego powodu t³umacz zapisa³ od nowa partiê (z angielskiej wersji ksi¹¿ki "Mistrz Go") i przepisa³ komentarze.
Do zapisu u¿yto programu WinMGT.
Ze wzglêdu na œciœle okreœlone znaczenie nawiasów kwadratowych w programie, co powodowa³o obciêcie czêœci komentarzy, t³umacz zamieni³ nawiasy kwadratowe na klamrowe {}.

W 1937 r., w wieku 63 lat, Honinbo Shusai og³osi³, ¿e chce przejœæ na emeryturê i rozegraæ ostatni¹, fina³ow¹ partiê.
Zorganizowano turniej wszystkich graczy 6 dan, aby wy³oniæ przeciwnika Shusai. Kitani Minoru wygra³ wszystkie z 5 partii, pokonuj¹c takich graczy, jak Kato Shin, Maeda Nobuaki, a nawet dwóch ze swoich nauczycieli, Kubomatsu Katsukiyo i Suzuki Tamejiro.
By³a to pierwsza partia, w której zastosowano system ruchu od³o¿onego, który polega na tym, ¿e ostatni ruch w danej sesji jest zapisywany w taki sposób, i¿ zna go tylko gracz, który wykona³ ten ruch jako ostatni w sesji. Ruch ten by³ przedstawiany innym dopiero po rozpoczêciu nastêpnej sesji gry.];B[qd]SZ[19]C[Pierwsza Sesja: 26 czerwca 1939 r. (b³¹d: by³o to w 1938 r. - przyp. t³umacza) - w Koyokan.
Dosyæ konserwatywne, jak na jednego z pionierów Nowego Fuseki. (Drugim pionierem by³ Go Seigen).];W[qp]C[Druga Sesja: 27 czerwca - Koyokan.
Od³o¿ony ruch Mistrza z poprzedniego dnia.];B[dq]C[Po 6 minutach namys³u.]
;W[co];B[ep]C[20 minut namys³u.];W[od]C[41 minut na Bia³e 6.];B[oc];W[nc];B[pc];W[md];B[ne];W[oe]C[Trzecia Sesja: 11 lipca - Hakone.
Od³o¿ony ruch Mistrza po 24 minutach namys³u.];B[nb];W[nf];B[mb]
;W[nq];B[pf];W[ce];B[cc];W[ed];B[ec];W[fc];B[fd];W[gd];B[fe];W[ee];B[gc]C[Czwarta Sesja: 16 lipca - Hakone.
Od³o¿ony ruch Kitani.];W[fb]
;B[eb];W[gb];B[ff];W[hc];B[ef];W[cd];B[bc];W[ch];B[di];W[ci];B[dj];W[cj];B[dk]
;W[ck]C[W³¹czaj¹c nastêpny ruch, Czarne 43, Kitani zu¿y³ 6 godzin i 52 minuty.
Mistrz zu¿y³ 4 godziny i 38 minut.];B[dl]C[Pi¹ta Sesja: 21 lipca - Hakone.
Od³o¿ony ruch Kitani.
Mistrz zacz¹³ odczuwaæ bóle w piersi i straci³ apetyt.];W[cm];B[dn];W[cn];B[dm]C[Wed³ug Mistrza, ruch zbyt konserwatywny, jednak Kitani i Go Seigen uwa¿ali, ¿e by³ to w³aœciwy ruch, daj¹cy Czarnym masywn¹ œcianê.];W[jp];B[jc];W[je]C[Mistrz nazwa³ to "przykrywk¹". Zastanawia³ siê nad tym ruchem 16 minut.];B[ie];W[jd]C[Mistrz nazwa³ to "œlep¹ uliczk¹". Ten ruch zaj¹³ mu 20 minut.]
;B[id];W[ic];B[kc];W[if];B[he];W[jf]C[Kitani nazwa³ ten ruch "po³¹czeniem". Zajê³o to Mistrzowi 35 minut.];B[hf]C[Kitani zastanawia³ siê nad tym ruchem 3 godziny i 35 minut.];W[jb];B[kb];W[ia];B[no]C[Tylko chwila zastanowienia na ten ruch.];W[np]C[Ten ruch zaj¹³ Mistrzowi 1 godzinê i 20 minut.
Zu¿y³ w sumie 3 godziny i 29 minut na 11 ruchów wykonanych tego dnia.
W sumie zu¿y³ 5 godzin i 57 minut. Kitani zu¿y³ 10 godzin i 28 minut.]
;B[lo]C[Szósta Sesja: 26 lipca - Hakone.
Od³o¿ony ruch Kitani'ego.];W[lp];B[le];W[lf];B[kf]C[Ten ruch zosta³ opisany jako "diaboliczne uderzenie". Mistrz nie spodziewa³ siê tak gwa³townego ataku.];W[me]C[OdpowiedŸ zajê³a mu 1 godzinê i 46 minut. "Znakomity ruch zatrzymania".];B[lg];W[mf];B[kd];W[kg];B[ke];W[lh]
;B[jg];W[mg];B[ph];W[jh]C[Siódma Sesja: 31 lipca - Hakone.
Od³o¿ony ruch Mistrza, który zaj¹³ mu 44 minuty.];B[ig];W[ql];B[qj]C[Na ten ruch Kitani zu¿y³ 1 godzinê i 48 minut.
"Mecz wchodzi³ w fazê œrodkow¹. Ka¿dy ruch by³ trudny. WyraŸnie by³o widaæ terytoria wytyczone przez Bia³ego i Czarnego. Zbli¿a³ siê czas, gdy obliczenie ostatecznego wyniku mog³oby byæ mo¿liwe. Czy przyst¹piæ natychmiast do ostatecznego odkrycia kart, zainwadowaæ teren wroga, wdaæ siê w bijatykê gdzieœ na planszy? - nadszed³ czas na rozstrzygniêcie i rozwiniêcie fazy, która mia³a nast¹piæ."];W[rj];B[ri];W[ol];B[rk];W[ko]C[Ósma Sesja: 5 sierpnia - Hakone.
Od³o¿ony ruch Mistrza. W tej fazie gry stan serca Mistrza by³ na tyle z³y, ¿e sesje gry zosta³y ograniczone do dwóch godzin.]
;B[hq]C[Na ten ruch Kitani zu¿y³ 48 minut. Mistrz zastaniawia³ siê nad odpowiedzi¹ przez 2 godziny i 7 minut. By³ to najwolniejszy ruch w ca³ym meczu. Zosta³ od³o¿ony i sesja siê zakoñczy³a.];W[hp]C[Dziewi¹ta Sesja: 10 sierpnia - Hakone.
Od³o¿ony ruch Mistrza. Mistrz nie móg³ ju¿ chodziæ. Do tej pory Bia³y zu¿y³ 10 godzin i 31 minut, a Czarny 15 godzin i 45 minut.];B[gp];W[gq];B[hr];W[iq];B[ho];W[ip];B[gr];W[kl]C[Kitani od³o¿y³ nastêpny ruch i sesja siê skoñczy³a.];B[ki]C[Dziesi¹ta Sesja: 14 sierpnia - Hakone.
Od³o¿ony ruch Kitani'ego - "próba" sprawdzenia reakcji Mistrza na rozciêcie jego kamieni.
Jak wczeœniej uzgodniono, tego dnia wykonano tylko jeden ruch. Mistrz zastanawia³ siê 33 minuty, ruch zosta³ od³o¿ony i tego samego dnia Mistrz znalaz³ siê w Szpitalu Œwiêtego £ukasza.
Gra zosta³a od³o¿ona na 3 miesi¹ce.
Do tej pory Bia³y zu¿y³ 14 godzin i 58 minut, a Czarny 17 godzin i 47 minut.]
;W[kh]LB[rl:a]C[Jedenasta Sesja: 18 listopada - Dankoen w Ito.
Od³o¿ony ruch Mistrza.
PóŸniej Mistrz doszed³ do wniosku, ¿e Bia³e 100 by³o "Ÿle przemyœlane" i ¿e "...powinien zignorowaæ próbê i zamiast tego nacisn¹æ w S8(A), zabezpieczaj¹c w ten sposób Bia³e terytiorium w dolnej czêœci prawego brzegu. Z ca³¹ pewnoœci¹ Czarny grozi³, ale nie mia³ pilnej potrzeby, by przeci¹æ moje linie, a nawet gdyby to zrobi³, nie znalaz³bym siê w niebezpieczeñstwie. Gdybym u¿y³ Bia³e 100 na zabezpieczenie mojego terenu, wynik nie pozwoli³by Czarnemu na zbytni optymizm."];B[rm]LB[rl:a]C[Na ten jeden ruch Kitani zu¿y³ 3 godziny i 31 minut.
Po jego wykonaniu Kitani powiedzia³: "Patrzcie, jaki ze mnie idiota. Nie powinienem siê zastanawiaæ nawet minuty nad tym skokiem. Trzy i pó³ godziny na decyzjê, czy skoczyæ w S7, czy przed³u¿yæ w S8(A) (w oryginale jest b³êdnie R7 i R8 - przyp. t³umacza)."

"Czarne 101, inwaduj¹ce Bia³¹ formacjê w prawym dolnym rogu, by³o ofensywnym zagraniem, wymagaj¹cym odpowiedzi i potencjalnie wartym czternaœcie lub piêtnaœcie punktów."];W[rl]C[Mistrz zu¿y³ tylko 5 minut na odpowiedŸ.];B[sl];W[qm]C[Kitani od³o¿y³ koñcowy ruch sesji po 42 minutach. Tego dnia Kitani zu¿y³ 4 godziny i 14 minut, a Mistrz zu¿y³ 10 minut.
Do tej pory Kitani zu¿y³ 21 godzin i 20 minut z ca³kowitego przyznanego czasu 40 godzin.];B[rn]C[Dwunasta Sesja: 25 listopada - Ito.
Od³o¿ony ruch Kitani'ego.];W[qo]C[2 minuty na ten ruch.];B[bp]C[1 godzina i 3 minuty. Chocia¿ ten ruch nie wymaga natychmiastowej odpowiedzi, rozszerza Czarne terytorium w lewo u do³u i jest wart oko³o dwudziestu punktów.]
;W[dg]C["Teraz Bia³y przej¹³ natarcie. Z surowym, zawziêtym wyrazem twarzy Mistrz zamkn¹³ oczy i g³êboko oddycha³. W trakcie sesji na jego twarzy wyst¹pi³y miedziane rumieñce. Jego policzki siê skurczy³y. Wydawa³ siê nie s³yszeæ ani wiatru, ani bêbenka przechodz¹cego pielgrzyma. Mimo to na swój nastêpny ruch zu¿y³ 47 minut."

Go Seigen powiedzia³, ¿e Bia³e 108 by³o bardzo trudnym ruchem. Mia³o podwójny cel - zagro¿enie Czarnej grupy w lewym górnym rogu i odebranie mu wewnêtrznych wzmocnieñ, oraz obronê Bia³ej formacji po lewej stronie planszy.
Czarne 109, od³o¿ony ruch Kitani'ego, zajê³o 2 godziny i 43 minuty.];B[bd]C[Trzynasta Sesja: 28 listopada - Ito.
Gdy ten od³o¿ony ruch zosta³ otwarty, Kitani powiedzia³: "Muszê coœ zrobiæ z tym rogiem. Jest to po¿yczka d³ugoterminowa, a odsetki s¹ wysokie."];W[be];B[dc];W[go];B[fq];W[hn];B[oj]C[Nie by³o to ³atwe zagranie dla Kitani'ego.
"Nadszed³ czas, by postawiæ wszystko na g³ówny atak."

Kitani "nie wydawa³ siê gotowy, by zagraæ przed po³udniow¹ przerw¹, ale w osiem minut po wyznaczonej godzinie wszyscy us³yszeli mocny stuk kamienia o planszê. Mistrz chrz¹kn¹³. Do tej pory opiera³ siê na porêczy siedzenia. Teraz wyprostowa³ siê, wysun¹³ szczêkê, podniós³ oczy, jakby chcia³ wywierciæ dziurê w planszy. Mia³ grube powieki, i g³êbokie linie biegn¹ce od rzês do oczu wzmocni³y intensywnoœæ jego spojrzenia. Bia³y musia³ teraz broniæ swego terytorium przeciwko groŸbie, jak¹ przyniós³ Czarny 115."];W[nj]C[Bia³y 116 zaj¹³ 22 minuty.];B[ni];W[mj]
;B[ok];W[nk]C["Ruchy a¿ do Bia³ego 120 nast¹pi³y szybko jeden po drugim. Zgodnie ze standardowym zagraniem Mistrz szybko by siê cofn¹³ Bia³ym 120, ale wybra³ solidn¹ blokadê, mimo ¿e w jej wyniku powsta³a niestabilna forma trójk¹ta. Atmosfera by³a napiêta, gdy¿ zbli¿a³o siê ostateczne rozstrzygniêcie.
Gdyby nieco ust¹pi³, oznacza³oby to utratê punktu lub dwóch, a w tak zaciêtym meczu nie móg³ sobie pozwoliæ nawet na tak drobne ustêpstwo. Zu¿y³ zaledwie jedn¹ minutê na ruch, który móg³ stanowiæ ró¿nicê miêdzy zwyciêstwem a pora¿k¹, i dla {Kitani'ego} by³o to jak ch³odna stal."

"Gry mog¹ byæ wygrane lub przegrane jednym jedynym punktem. Skoro Bia³y zawziêcie nie chcia³ ust¹piæ nawet dwóch punktów, przysz³a kolej na Czarnego, by pójœæ œmia³o naprzód."

"{Kitani} wydawa³ siê opieraæ walkê na brawurowym impulsie. 'Odnosi³em wra¿enie, jakbym mia³ pope³niæ b³¹d. Spartaczyæ ca³¹ pracê.'"
Zu¿y³ 1 godzinê i 44 minuty na od³o¿enie ruchu.];B[hd]C[Czternasta Sesja: 1 grudnia - Ito.
Od³o¿ony ruch Kitani'ego, Czarne 121, zosta³ przyjêty z oburzeniem.
"...wygl¹da³ jak w sytuacji ko zagranie w odleg³ej czêœci planszy. Przesz³a przeze mnie fala krwi {Kawabata}. Czy¿by Kitani wykorzysta³ fakt, ¿e Czarne 121 by³o ruchem od³o¿onym? Czy wykorzysta³ instytucjê ruchu od³o¿onego dla celów taktycznych? Je¿eli tak, nie by³ wart siebie."];W[hb];B[qn]C["Czarne 123, które zajê³o trzy minuty, by³o powrotem {Kitani'ego} do zadania wdarcia siê w Bia³¹ formacjê. Najpierw zaatakowa³ prawy dolny róg."];W[pn];B[sp];W[rq];B[mi]C["Czarne 127 ponownie zwróci³o siê do centrum planszy..."];W[li];B[nl]C["...a Czarne 129 by³o koñcowym atakiem zmierzaj¹cym do odciêcia trójk¹ta, który Mistrz tak zawziêcie utworzy³ Bia³ym 120."

Go Seigen: "Twardo zablokowany przez Bia³e 120, Czarny zdecydowanie rzuci³ siê do ataku w agresywnej sekwencji od Czarnego 123 do Czarnego 129. Jest to rodzaj walki, wskazuj¹cej na silny duch wspó³zawodnictwa, który spotyka siê w wyrównanych partiach."]
;W[ro]LB[oi:a][oh:b][pl:c][lk:d][ha:X]C["Ale Mistrz odwróci³ siê od tego ostrego ataku i, kontratakuj¹c z prawej strony, zablokowa³ pchniêcie od strony Czarnej pozycji. By³em zaskoczony. By³o to zupe³nie nieoczekiwane zagranie. Poczu³em napiêcie miêœni, jakby ods³oni³a siê nagle diaboliczna strona Mistrza. Czy¿by odkrywszy skazê w planie sugerowanym przez Czarne 129, w tak charakterystycznym dla {Kitani'ego} stylu, Mistrz uchyli³ siê przed ciosem i rozpocz¹³ kontratak? Czy te¿ czeka³ na cios, by móg³ go odwzajemniæ i w ten sposób rani¹c siê samemu pogr¹¿yæ przeciwnika? Widzia³em nawet w Bia³ym 130 coœ, co mniej mówi³o o woli walki, a bardziej o rozgniewanej wzgardzie.
'Delikatna sprawa,' {Kitani} pomrukiwa³ do siebie. 'Bardzo delikatna sprawa'. Nadal zastanawia³ siê nad Czarnym 131, gdy og³oszono przerwê po³udniow¹.
'Mi³¹ rzecz mi zrobi³. Straszn¹ rzecz, to jest w³aœnie to. Wstrz¹saj¹ce. Wykona³em g³upi ruch i teraz zosta³em z wykrêcon¹ rêk¹.'"

Bia³e 130 okaza³o siê fatalnym ruchem dla Bia³ego. Po tym ruchu zwyciêstwo Kitani'ego by³o pewne.

"Mistrz rozpacza³ nad tym ruchem, gdy póŸniej partia by³a omawiana.
'Bia³e 130 by³o fatalnym b³êdem. Poprawne by³oby natychmiastowe ciêcie w P11(A) i zaczekanie na odpowiedŸ Czarnego. Gdyby na przyk³ad odpowiedzia³ w P12(B), wtedy Bia³e 130 by³oby prawid³owym zagraniem. Gdyby nawet siê wyd³u¿y³, jak Czarnym 131, Bia³y nie musia³by siê spieszyæ z rozszerzeniem w bok w Q8(C), ale móg³by spokojnie wzmocniæ szyki w M9(D). Jakikolwiek wariant by potem nast¹pi³, linie by³yby bardziej zwarte ni¿ na diagramie, i potoczy³aby siê walka w zwarciu.'
W czasie po³udniowej przerwy Mistrz podobno powiedzia³: "Mecz jest skoñczony. Pan {Kitani} zniszczy³ go tamtym od³o¿onym ruchem. To by³o jak rozlanie tuszu na namalowanym przez nas obrazie. Gdy tylko go zobaczy³em, chcia³em poddaæ mecz. By³oby to stwierdzenie, ¿e czara siê przepe³ni³a. Naprawdê myœla³em, ¿e powinienem siê wycofaæ z gry. Ale siê zawaha³em i by³o po wszystkim."

Jednak Go Seigen powiedzia³: "Bia³e nie musia³y, jak Mistrz to zrobi³, odpowiadaæ w 122 (H18 - przyp. t³umacza) nawet na Czarne 121 (H16), ale mog³y siê broniæ w H19(X). Wtedy Czarny mia³by bardziej ograniczone mo¿liwoœci grania ko."

"Jednak rok póŸniej, w 'Wybranych Partiach Go', w Dzie³ach Zebranych Mistrza, {Mistrz Shusai} wypowiedzia³ siê otwarcie. 'Nadszed³ teraz czas, by efektywnie wykorzystaæ Czarne 121. Musimy zauwa¿yæ, ¿e gdyby {Kitani} kontynuowa³ w swoim tempie (to znaczy gdyby czeka³ na diagonalne po³¹czenie Bia³ego), by³a szansa, ¿e Czarne 121 by nie wystarczy³o.'"];B[nm]C["{Kitani} wydawa³ siê nie mniej zaskoczony i skonfundowany wycofaniem siê Bia³ego, jak wszyscy pozostali. Gdyby Bia³y zabi³ cztery czarne kamienie po prawej, Czarny by po prostu zaatakowa³ Bia³e szyki w centrum planszy."

"{Kitani} deliberowa³ nad Czarnym 131 przez 1 godzinê i 15 minut... O drugiej po po³udniu wzi¹³ kamieñ. 'Czy powinieniem?' przerwa³ na chwilê i w koñcu zagra³. Mistrz, który siedzia³ sztywno wyprostowany, rzuci³ g³ow¹ naprzód i zastuka³ nerwowo w obrêcz piecyka. Wpatrywa³ siê w planszê. Liczy³ punkty."];W[om]C["Bia³y powróci³ do obrony centrum Bia³ym ruchem w 132."];B[lj]C[Po meczu cytowano wypowiedŸ Mistrza: "Œmiertelne uderzenie przysz³o z atakiem rozpoczêtym Czarnym 133. Jakkolwiek zdesperowany móg³ byæ w poszukiwaniu remedium, Bia³y by³ bezsilny w próbach odparcia mia¿d¿acej fali."

"Bia³y trójk¹t odciêty Czarnym 129 zosta³ odciêty z drugiej strony przez Czarne 133..."];W[mk];B[lk];W[ml]
;B[ll];W[mm];B[lm]C["...wraz z bezustannym atakiem na bia³e kamienie a¿ do Czarnego 139, 'wstrz¹saj¹ce' zmiany, o których mówi³ {Kitani} nabra³y kszta³tu wokó³ trzech bia³ych kamieni. Czarne dokona³y inwazji w sam œrodek Bia³ej formacji. Mog³em prawie us³yszeæ odg³os upadku."];W[mn];B[ln];W[mo];B[jj];W[ir]C[Czarne 145 by³o ruchem od³o¿onym.];B[so]C[Piêtnasta Sesja: 4 grudnia - Ito.
"'Gdyby to by³o mo¿liwe, chcia³bym dzisiaj skoñczyæ,' powiedzia³ Mistrz organizatorom rankiem 4 grudnia."

"Jako wierny reporter z pola walki, czu³em skurcz w piersiach na myœl, ¿e po ponad pó³ roku mecz mia³ siê dziœ skoñczyæ. A pora¿ka Mistrza by³a widoczna dla wszystkich."

"Napiêcie ostatniej walki wrêcz w niczym nie przypomina fazy otwarcia czy gry œrodkowej. Napiête nerwy wydaj¹ siê miotaæ iskry, jest coœ wielkiego, wrêcz wzbudzaj¹cego grozê w widoku dwóch postaci nawi¹zuj¹cych coraz bardziej zwart¹ walkê. Oddechy by³y coraz szybsze, jakby dwaj wojownicy parowali ciosy sztyletów; ognie wiedzy i m¹droœci wydawa³y siê wybuchaæ."];W[sq];B[sm];W[bo]
;B[bq];W[ik];B[ij];W[hj];B[ii];W[jk];B[hl];W[hk];B[fo];W[gn];B[gl];W[il];B[cl]
;W[bl];B[nh];W[mh];B[qk];W[og];B[pg];W[ea];B[da];W[fa];B[ba];W[hm];B[is];W[js]
;B[hs];W[jr];B[ae];W[af];B[ad];W[cf];B[pl];W[pm];B[pk];W[nn];B[fm];W[fn];B[en]
;W[ao];B[km];W[jm];B[fk]C["Gdy {Kitani} zagra³ Czarne 191, g³owa Mistrza wysunê³a siê do przodu, z szeroko otwartymi oczami przysun¹³ siê bli¿ej do planszy. Obaj mê¿czyŸni gwa³townie siê wahlowali."];W[do];B[eo];W[hi];B[ih]C[Przerwa po³udniowa.];W[fj];B[dd];W[ej];B[ek]
;W[de]C["Ostatnie fazy wielkiego meczu, jak s³ysza³em, by³y tak straszliwe, ¿e z trudem mo¿na siê by³o na to patrzeæ. Jednak Mistrz wydawa³ siê byæ ca³kiem niewzruszony. Nikt by nie zgad³, ¿e przegrywa³."];B[bg];W[bf];B[cg];W[bh];B[df];W[ag];B[dh];W[fh];B[eh];W[cg];B[fi];W[gi]
;B[ei];W[kk];B[kj];W[gg];B[ka];W[ja];B[kn];W[jn];B[gj];W[gk];B[fj];W[gm];B[fl]
;W[ap];B[aq];W[cp];B[cq];W[oh];B[oi];W[pe];B[qe];W[nd];B[sk];W[lc];B[lb]C["{Mistrz} by³ ca³kowicie spokojny, gdy {Kitani} wykona³ ostatni ruch, Czarne 237. Gdy Mistrz wype³nia³ punkt neutralny, Onoda {jeden z sêdziów} powiedzia³: 'To bêdzie piêæ punktów?' 'Tak, piêæ punktów,' powiedzia³ Mistrz."

"Jaki wiêc by³by wynik, gdyby Mistrz nie pope³ni³ b³êdu i nie nast¹pi³yby 'wstrz¹saj¹ce' zmiany? Pora¿ka Czarnych? Taki amator jak ja nie mo¿e tego do koñca byæ pewnym, ale nie s¹dzê, by Czarny przegra³. Prawie zacz¹³em wierzyæ jak w dogmat, ze sposobu i zawziêcia, z jakim {Kitani} podchodzi³ do gry, ¿e unikn¹³by by pora¿ki, nawet gdyby musia³ prze¿uæ kamienie na drobne kawa³ki."

Na ca³¹ grê Mistrz zu¿y³ 19 godzin i 57 minut, a Kitani zu¿y³ 34 godziny i 19 minut.
W rok i 45 dni póŸniej 21. i ostatnia g³owa rodu Honinbo, Shusai Meijin, zmar³.
Mo¿na zacytowaæ pierwszego Honinbo, Sansa Meijin: "Gdyby {¿ycie} by³o Go, rozpocz¹³bym walkê o ko i w ten sposób bym ¿y³, jednak na drodze ku œmierci nie ma ju¿ ¿adnych ruchów."])